U bent hier : Homepagina » Duikschool » Artikels » Zeeziekte

Zeeziekte

Wat doe je eraan ?

D 5 juli 2014     H 18:05     A Armand De Broeder, Christophe Coussement    



[nvdr] Dit artikel was gepubliceerd in tijdschrift Duiken van Juli 2010 - Een PDF-versie van het origineel artikel is beschikbaar op het einde van dit artikel.


Je kunt nog zo erg uitkijken naar een duiktrip, maar wat heb je eraan als je geelgroen aan boord hangt en je maag zich dreigt om te keren?

Een nachtmerrie voor iedereen die last heeft van zeeziekte. Maar het is geen reden om aan land te blijven. Wij hebben tips en middeltjes die helpen.

Alleen al bij de gedachte aan een live-aboard krijgen veel mensen een wee gevoel in hun buik.

De reden? Ze hebben last van zeeziekte, een aandoening die medisch gezien onder bewegingsziekten valt. Net als wagenziekte, luchtziekte en reisziekte. Allemaal ziekten die worden veroorzaakt door beweging. Hoe kan het zo ver komenen waarom heeft de een er meer last van dan de ander?

Caesar was ook zeeziek

Dat misselijkheid en overgeven tijdens het varen niet iets van deze tijd is, blijkt wel als we de geschiedenisboeken induiken. Als je last hebt van een bewegingsziekte, bevind je je in goed gezelschap: Cicero (107-43 voor Christus) en Caesar (100-44 voor Christus) schreven al over het ’ongemak’ dat ze tijdens hun reizen over water ervoeren.

Ook ervaren zeelui als Lord Nelson (1758-1805) bleef het leed niet bespaard in de aanloop naar de zeeslag bij Trafalgar. Lord Nelson schreef in 1801 aan zijn geliefde: «Ik ben zo zeeziek dat ik mijn hoofd niet meer rechtop kan houden. Ik haat het om op zee te zijn.» Niet echt fijn voor iemand die het grootste deel van zijn leven op zee heeft doorgebracht.

Of misschien is het wel de reden van zijn triomfen: hoe sneller hij een zeeslag won, des te eerder stond hij weer met twee benen op vaste grond.

Hippocrates (circa 400 voor Christus) was er al van overtuigd dat de ziekte het gevolg was van de bewegingen die een schip maakt. Ook de Griek Plutarchus (50-125 na Christus) zat goed met zijn veronderstelling dat psychische factoren aan het ontstaan van de ziekte bijdragen.

Andere schrijvers sloegen de plank mis. Zij gingen ervan uit dat de ziekte te wijten was aan trillingen in de hersenen en de verandering van de zeelucht tijdens een storm. Het gevolg was dat het bloed in de periferie van het lichaam anders verdeeld werd. Al in de oudheid werd geprobeerd om bewegingsziekten te voorkomen dan wel te behandelen. Lichte maaltijden en vlooienkruid met alsem zouden verlichting bieden. Ook cocaïne, strychnine, chinine en nitroglycerine zouden helpen. Maar met de kennis die we nu hebben, kun je dit maar beter niet gebruiken, zeker niet als je gaat duiken!

Ook geen aanrader is de buikband om de ingewanden op hun plaats te houden, die in 1953 door Levilly werd beschreven. Of het eten van uien om een mogelijk vacuüm in het maag-darmkanaal te verhelpen.

Andere maatregelen, zoals een kastanje in de linkerzak, een oorring of een medaille met de beeltenis van de heilige jonkvrouw van Compostela, hebben geen nadelig effect, al is ook niet wetenschappelijk bewezen dat het werkt.

Symptomen

De hoofdsymptomen van bewegingsziekte zullen veel mensen bekend voorkomen: misselijkheid, braken, zweetaanvallen, een snelle ademhaling en een snelle pols. Deze symptomen kunnen zich al binnen een paar minuten openbaren, maar het kan ook een tijdje duren voordat je ziek wordt.

Iedereen reageert anders, het is maar net waar je gevoelig voor bent. De een doet niets anders dan gapen, anderen worden weer onpasselijk bij bepaalde geuren, worden moe, hebben nergens zin meer in (als dat het enige symptoom is, heeft het niet met bewegingsziekte te maken!) of zijn niet meer geïnteresseerd in wat er om hen heen gebeurt. Er zijn zelfs mensen die naast alle bovenstaande symptomen ook nog het liefst dood willen zijn.

In principe kan iedereen met een goed functionerend evenwichtsorgaan last krijgen van bewegingsziekte. En niet alleen mensen, ook dieren zoals honden, katten, apen, arkens, reptielen en zelfs in het water levende dieren als zeehonden en vissen (als ze in een aquarium worden getransporteerd) kunnen dergelijke symptomen ontwikkelen.

Aangenomen wordt dat braken een overblijfsel is uit de oertijd. De zwemblaas van beenvissen zonder longen, een met gas gevulde zak die verantwoordelijk is voor de hydrostatische balans, wordt namelijk gevormd door dezelfde embryonale delen als ons maag-darmkanaal. Maar ook voor ons is het van belang dat we onze maag kunnen legen. Op die manier wordt de bloeddoorstroming in het maag-darmkanaal verlaagd en is er meer bloed beschikbaar voor de spieren en de (theoretische) vluchtreactie.

Bewegingsziekte is ook een waarschuwing: je krijgt een teken dat je je uit een mogelijk gevaarlijke situatie moet terugtrekken. Maar voor alle duidelijkheid: over boord springen is in dit geval niet de oplossing ...

Lang geleden werd al geconstateerd dat mensen die doof zijn geboren, en mensen met een binnenoorbeschadiging na hersenvliesontsteking, geen last hebben van ewegingsziekten. Hieruit blijkt dat het evenwichtsorgaan een rol speelt bij het ontstaan van bewegingsziekten.

Gel kussen

In beide binnenoren beschik je over een evenwichtsorgaan. Het evenwichtsorgaan bestaat uit drie halfcirkelvormige, met vloeistof gevulde kanalen die loodrecht op elkaar staan en in alle richtingen lopen (zie afbeelding).

PNG - 697.7 kB
Evenwichtsorgaan (klik om te vergroten)

Het evenwichtsorgaan maakt deel uit van het binnenoor en staat in verbinding met het slakkenhuis. De belangrijkste taak van het evenwichtsorgaan is om versnellingen van het lichaam in bepaalde richtingen door te geven aan de hersenen. Hierbij speelt de traagheid van massa, en dan met name van de vloeistof, een rol: in de kanalen bevindt zich vocht.

Als je je hoofd draait of als je lichaam in een bepaalde richting versnelt, beweegt deze vloeistof vanwege de traagheid niet even snel mee. De vloeistofloopt als het ware achter de feiten aan. De zintuigcellen (haarcellen) worden hierdoor geactiveerd en sturen een signaal door naar de hersenen. Het evenwichtsorgaan omvat bovendien twee zogenoemde otolietorganen die de lineaire versnelling van het hoofd registreren. Ook deze organen staan loodrecht op elkaar en hebben de vorm van een met steentjes verzwaard gelkussen. Als het hoofd versneld in een bepaalde richting beweegt, vervormen de steentjes (hele kleine calciumcarbonaat kristallen) het gelkussen, wat door de zintuigcellen in het orgaan geregistreerd wordt. Ook bij rust zijn deze zintuigcellen actief, want de zwaartekracht drukt voortdurend op ons.

Hersenen

Om te kunnen begrijpen hoe bewegingsziekte ontstaat, moet je weten hoe het evenwichtszintuig functioneert. Dit zintuig bestaat namelijk niet alleen uit het evenwichtsorgaan, zoals veel mensen denken. Het zintuig wordt centraal aangestuurd vanuit het centrale zenuwstelsel, de hersenen dus. De hersenen krijgen informatie door van de gewrichten, van spieren en pezen, van tastreceptoren en heel belangrijk, van de ogen die registreren hoe het eigen lichaam zich in de ruimte beweegt.

Normaal gesproken komt de verschillende informatie die de hersenen ter beschikking staat met elkaar overeen. Een voorbeeld: je staat stil in het bos. Het evenwichtsorgaan registreert alleen de gewone zwaartekracht; er wordt geen draaiende beweging gemaakt; de gewrichten bevinden zich in hun natuurlijke positie: je gewicht rust op je voetzolen en de ogen zien bomen die op dezelfde afstand blijven. De hersenen zijn blij, want alles klopt.

Maar dat verandert als we ons in een hut van een schip op volle zee bevinden. Alle receptoren melden beweging, met uitzondering van de ogen want die zien alleen maar de wanden van de hut. De zintuigen komen met elkaar in conflict, waarna de hersenen in de ’alarmmodus’ schieten. Met de bijbehorende effecten.

Elk mens reageert anders op een dergelijk conflict van de zintuigen. Sommigen hoeven alleen maar door een verrekijker naar de paardenrennen te kijken om misselijk te worden, anderen zijn er redelijk stoïcijns onder. Maar als de hersenen voldoende in de war worden gebracht, is bij bijna iedereen wel sprake van een zekere mate van bewegingsziekte. Overigens kun je daar ook op trainen, zoals straaljagerpiloten doen.

PNG - 356.6 kB
Suf en moe door medicijnen
Als je last hebt van bijwerkingen, hoor je niet in het water thuis. Als je dit pas tijdens de duik merkt, beëindig je direct de duik en maak je een gecontroleerde opstijging.
PNG - 680.8 kB

Lage frequentie

Ook de psyche speelt een rol bij het ontstaan van bewegingsziekte. Tijdens een gecontroleerd wetenschappelijk onderzoek werden de symptomen bij 45 procent van de groep met een placebo onderdrukt. Dat is een goede indicatie van de betekenis van psychische componenten. Ook bepaalde persoonlijkheidsstructuren leiden vaker tot bewegingsziekten. Hoofdveroorzaker zijn verticale bewegingen met een lage frequentie (0,05 tot 0,5 hertz), die worden versterkt door bijvoorbeeld het rollen van de romp van een schip. De bewegingen in andere richtingen zijn van geringere betekenis. Dat verklaart ook waarom kameelrijden vaak bewegingsziekte in de hand werkt, zelfs voor ervaren paardrijders. Voorkomen en behandelen kan in principe op vier manieren: gedrag, gewenning, medicijnen en alternatieve methoden.

PNG - 390.3 kB
Rollen en schommelen
Veel mensen krijgen pas last van zeeziekte als de boot eindelijk stil ligt. Etenslucht versterkt een wee gevoel alleen maar.

Gedrag

Als je erge last hebt van zeeziekte, kun je dit zelf proberen te voorkomen. Dat kan heel makkelijk door je ver te houden van alles wat vaart. Hoe banaal het ook klinkt, we bedoelen het heel serieus. Als je weet dat je zeeziek wordt, kun je maar beter geen liveaboard boeken. Je weet immers van tevoren al dat het ellende wordt! Twijfel je en wil je het toch proberen, dan kun je het beste eerst een dagje met een boot weggaan. Als het dan toch mis gaat, weet je tenminste dat het aan het einde van dag weer over is.

Stap je op een boot, ga dan vooral niet binnen zitten. Frisse lucht en vrij zicht op de horizon, dat heb je nodig. Bovendien moet je ergens gaan zitten waar je zo min mogelijk last hebt van de verticale bewegingen van het schip, in het midden dus. Hoe minder je hoofd beweegt ten opzichte van de rest van je lichaam, des te beter het is; een hoofdsteun kan helpen. Maar ook die steun moet zo min mogelijk trillen en bewegen, en dat wordt erg moeilijk op een boot.

Uit onderzoek is gebleken dat je het best op je rug kunt gaan liggen en naar de lucht kunt kijken. De auteurs van dit artikel kunnen dat overigens uit eigen ervaring bevestigen. Als je op je buik gaat liggen, is de misselijkheid en dus ook de kans op braken vijf- tot tienmaal groter. De beste remedie tegen zeeziekte is dat je het roer overneemt. Dat is natuurlijk geen reële optie, maar je kunt altijd doen alsof. Zo lang je maar naar de horizon blijft kijken.

Iedereen die wel eens een beetje teveel heeft gedronken, weet dat alcohol een nadelig effect op het evenwichtsorgaan en de informatieverwerking in de hersenen heeft.

Gewenning

Als je twee tot vier dagen op zee zit, verdwijnen de symptomen vaak. Jammer genoeg niet bij iedereen; ongeveer vijf procent van de bevolking blijft onverminderd last houden. Deze gewenning is overigens slechts tijdelijk. Als je drie maanden later opnieuw gaat varen, krijg je weer last van zeeziekte. En als je net aan een kleine boot bent gewend en je stapt aan boord van een groter schip, gaat deze vlieger ook niet op.

Overigens, als je na een tijdje op een boot weer vaste grond onder voeten krijgt, heb je vaak het idee dat de grond beweegt. Daar wen je sneller aan dan de beweging van een schip.

Medicijnen

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: het ideale middel zonder bijwerkingen bestaat niet! Er zijn wel enkele medicijnen tegen bewegingsziekte bekend die, mits ze op tijd worden ingenomen, de symptomen voorkomen of minimaliseren.

’Op tijd innemen’, daar schort het nog wel eens aan: de medicijnen moeten vóór de afvaart worden ingenomen (in de regel minstens één tot twaalf uur van tevoren). Al deze medicijnen kunnen de nodige bijwerkingen met zich meebrengen waarmee je niet mag duiken. De plaats waar de medicijnen de zeeziekte bestrijden, is het centrale zenuwstelsel en dat is precies waar ook de bijwerkingen optreden: vermoeidheid, hoofdpijn, duizeligheid en innerlijke onrust, om er maar een paar te noemen. Voor alle medicijnen die momenteel verkrijgbaar zijn, geldt bovendien dat ze je reactievermogen kunnen beïnvloeden. Met het oog daarop wordt duiken afgeraden. Niettemin zijn er zeer veel duikers die ze zonder problemen ook tijdens het duiken gebruiken.

Niet alleen duiken is een factor bij de keuze van een werkzame stof, ook met andere factoren (andere medicatie, bestaande aandoeningen, enzovoort) moet rekening worden gehouden. Als je een reisapotheek samenstelt, kun je dit dus het beste in overleg met je huisarts en/of duikerarts doen.

Welk preparaat je uiteindelijk kiest, probeer het altijd uit als je nog thuis bent (niet aan het verkeer deelnemen!) zodat eventuele bijwerkingen aan het licht komen. Als je suf of moe wordt of je niet kunt concentreren, ga er dan beslist niet mee duiken of kies een andere werkzame stof.

Alternatieve methoden

Ook zijn er duikers die een andere manier hebben gevonden om zeeziekte te voorkomen. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat voor de werkzaamheid van deze alternatieve middelen geen wetenschappelijk bewijs is. In de winkel zijn allerlei homeopathische preparaten die zouden helpen.

Het beste overleg je dit met een apotheker die is gespecialiseerd in homeopathie. Ook gember zou helpen, als je minimaal 500 milligram en maximaal 1 gram inneemt. Gember is in de vorm van capsules verkrijgbaar. Van alle alternatieve methoden is dit overigens de enige waarvan de werkzaamheid wetenschappelijk is aangetoond, al blijkt uit andere onderzoeken weer het tegendeel. Probeer het gewoon.

Als het werkt, is het goed, of artsen er nu in geloven of niet. Werkt het niet, jammer, dan zijn medicijnen misschien de oplossing.

Bij armbandjes die op basis van een magneetveld werken, worden de nodige vraagtekens gezet. Afgeraden wordt deze te kopen. Armbandjes die met drukpunten werken, helpen soms wel (ook al ontbreekt het wetenschappelijke bewijs hiervoor).

Op internet kun je informatie over dergelijke bandjes vinden. Van alles wordt beloofd, maar het resultaat valt bij veel mensen tegen.

Maar soms hebben mensen, vooral zeilers, er wel baat bij. Je kunt het altijd proberen!

BRUIKBARE WERKZAME STOFFEN TEGEN ZEEZIEKTE

Dimenhydrinaat

Van medicijnen met de werkzame stof dimenhydrinaat, weten we uit ervaring en is ook wetenschappelijk bewezen dat ze goed werken. Maar ondanks het feit dat de werkzaamheid is bewezen, moeten duikers er met het oog op bijwerkingen mee uitkijken.

Menig duikschool heeft het standaard in huis. Dimenhydrinaat is in België verkrijgbaar in tabletten van 50 mg, in Nederland mag het niet worden verkocht.

Cinnarizine

Medicijnen met de werkzame stof cinnarizine golden tot 2006 als de meest geschikte preparaten voor duikers. Uit een reeks wetenschappelijke publicaties kwam naar voren dat cinnarizine goed werkt bij zeeziekte en dat de bijwerkingen minimaal zijn. Je reactievermogen wordt nauwelijks beïnvloed. Cinnarizine is op recept verkrijgbaar in tabletten van 25 mg.

Combinatie van dimenhydrinaat en cinnarizine

Het combi-preparaat Arlevert is wel geregistreerd, maar is hier nog niet in de handel. Het is een combinatie van 40 mg dimenhydrinaat, dat in veel medicijnen tegen zeeziekte wordt gebruikt, en 20 mg cinnarizine. Maar voorzichtig!

Dimenhydrinaat kent de nodige bijwerkingen die niet goed samengaan met duiken. Maar er zijn duikers die het probleemloos gebruiken.

PNG - 81.2 kB
Geen zeebenen?
Er zijn maar erg weinig medicijnen tegen zeeziekte waar je mee mag duiken.

Flunarizine

Flunarizine behoort tot dezelfde groep werkzame stoffen als cinnarizine en wordt voornamelijk voorgeschreven bij duizeligheid (alleen op recept). Het schijnt bij zeeziekte net zo goed te werken als cinnarizine.

Wetenschappelijk is aangetoond (al is het maar bij tien personen) dat tlunarizine goed werkt terwijl het reactievermogen niet al te erg wordt beïnvloed. Helaas is er geen wetenschappelijk onderzoek gedaan naar het gebruik van de stof tijdens het duiken.

Maar aangezien flunarizine met name aan het begin van de behandeling sufheid en vermoeidheid teweeg brengt en soms ook angstaanvallen, kun je in combinatie met duiken beter terughoudend zijn met het gebruik van dit middel.

Meclozine

Ook deze werkzame stof (die bijvoorbeeld wordt gebruikt in Suprimal, tabletten van 12,5 mg, op recept) helpt goed, maar beïnvloedt het reactievermogen. In combinatie met het duiken gelden dan ook de nodige beperkingen.

Scopolamine

Deze werkzame stof (die vooral wordt toegepast in pleisters die je achter het oor plakt; Scopoderm, alleen op recept verkrijgbaar) helpt goed tegen zeeziekte. Nadeel is dat de stof de zweetproductie vermindert en in warme landen dus tot een hitteberoerte kan leiden.

Omdat ook de pupillen verwijd worden, ben je gevoeliger voor licht en kun je mogelijk niet scherp zien. Ook kun je een droge mond krijgen. Afgeraden wordt deze stof tijdens duikvakanties te gebruiken. Overigens worden alle bijwerkingen versterkt door alcohol.


PNG - 23.8 kB
De auteurs

De artsen Claus-Martin Muth en Tim Piepho zijn beiden anesthesist én ervaringsdeskundige: ze weten als geen ander hoe het is om zeeziek te zijn.

PDF - 632.1 kB
Zeeziekte